Tokom prošle godine u Crnoj Gori su evidentirane 43 lažne dojave o bombama zbog čega je obustavljana nastava u školama, a policija navodi da su među identifikovanim počiniocima najčešće maloljetnici.

Prema evidenciji Uprave policije 38 lažnih dojava o postavljenim bombama je prošle godine upućeno na e-mail adrese obrazovnih ustanova u Podgorici, Nikšiću, Baru, Cetinju, Tivtu, Bijelom Polju, Danilovgradu i Ulcinju.

„U 18 slučajeva identifikovani su izvršioci, a na osnovu tih postupaka može se zaključiti da su izvršioci najčešće maloljetna lica“, kazali su Vijestima iz Uprave policije.

Policija je 22. februara podnijela krivičnu prijavu protiv maloljetnice iz Ulcinja koja je prošlog decembra sa jednom Instagram profila poslala poruku upravi Osnovne škole “Maršal Tito” u Ulcinju navodeći da je u školi postavljena bomba koja će eksplodirati.

Ona se tereti da je izvršila krivično djelo izazivanje panike i nereda, dok je protiv roditelja četrnastogodišnjakinje podnijet zahtjev za pokretanje prekršajnog postupka zbog zanemarivanja u porodici.

Prve lažne prijetnje bombama u Crnoj Gori zabilježene su u martu 2022. godine, a mete su uglavnom bile osnovne i srednje škole. Talas prijetnji se nakon toga proširio i u drugim zemljama u regionu, uz nove lažne dojave zbog kojih su evakuisane zgrade sudova, tržni centri, državne institucije i aerodromi.

Iako ni u jednom slučaju nisu pronađene prave bombe, ponovljene lažne uzbune, policijske akcije, zatvaranje škola i evakuacija poremetili su nastavu i uticali na mentalno zdravlje ljudi.

Zbog lažnih dojava o postavljenim bombama koje su se ponavljale svakodnevno, škole u Crnoj Gori su tokom 2022. godine u dva navrata održavale i onlajn nastavu.

Iz Ministarstva prosvjete, nauke i inovacija navode da su svakog puta prilikom slanja dojava o bombama škole evakuisane.

„Iako se u svim dosadašnjim slučajevima prijetećih mejlova koji su stizali na mejl adrese obrazovno vaspitnih ustanova radilo o lažnim dojavama, uvijek se sprovode sve aktivnosti propisane zakonom. To u praksi znači da se nastava odmah prekida, učenici evakuišu, a Uprava policije vrši pregled objekta. Nakon bezbjednosne provjere, učenici se vraćaju na nastavu“, kazali su iz Ministarstva prosvjete.

Đaci se raduju dojavama

Prema podacima Uprave policije od 2022. godine do marta 2024. registrovano je 46 lažnih dojava o bombama, od čega je sedam slučajeva rasvijetljeno, a izvršioci krivičnog djela lažno prijavljivanje bila su djeca mlađa 14 godina.

Lažne dojave o bombama se u Crnoj Gori tretiraju kao krivično djelo izazivanje panike i nereda ili izazivanje opšte opasnosti za koje su Krivičnim zakonikom previđene novčana i kazna zatvora do godinu dana.

U slučaju da je počinilac maloljetan odgovornost se prenosi na roditelje koji se terete za zanemarivanje prema Zakonu o zaštiti od nasilja u porodici.

Direktor podgoričke Gimnazije „Slobodan Škerović“, Zoran Pejović, tvrdi da su prošle godine mailovi sa lažnim dojavama poslani na adresu te škole desetak puta.

“Sve dojave prati radost i podrška učenika, čak i kada remeti zakazane pismene provjere ili smanjuje prostor za ocjenjivanje. Takva reakcija je kontinuirana. Roditelji uglavnom nisu paničili i niti najavljivali da djecu neće slati u školu zbog dojava. Međutim, pojedini izostanci su naknadno pravdani strahom”, kazao je Pejović.

Pomoćnica direktora gimnazije “Stojan Cerović” u Nikšiću, Slobodanka Žižić, tvrdi da su prošle godine imali osam anonimnih dojava, ističuči da je u svakom slučaju postupano u skladu sa bezbjednosnim protokolima.

„Prva dojava je izazvala izraženiju uznemirenost, dok su kasnije situacije protekle smirenije zahvaljujući jasno definisanim procedurama“, kazala je Žižić.

Istrage komplikovane i duge

Iz Uprave policije navode da su u većini lažnih dojava korišćene platforme koje obezbjeđuju anonimnost korisnika.

“Prijetnje su upućene uz korišćenje e-mail platformi koje obezbjeđuju anonimizaciju korisnika kako bi se zamijenili identifikacijski podaci i zaštitila njihova privatnost. Kompleksnost informacionih tehnologija omogućava lako prikrivanje tragova uz minimalno znanje, što produžava tok istrage. U serijskim i međunarodnim slučajevima, istrage mogu trajati od nekoliko dana do nekoliko mjeseci aktivnog rada”, kazali su iz Uprave policije.

Regionalni mediji su ranije pisali da se prijeteće poruke šalju preko „Proton Mail“, „Eunet mail“ i „Landeka“, koji omogućavaju anonimnost svojim korisnicima.

U izvještaju Europola o hibridnim prijetnjama i zloupotrebi digitalnih alata navodi se da digitalne platforme omogućavaju anonimne lažne dojave o bombama kao oblik destabilizacije koji proizvodi paniku i troši resurse.

Američka agencija za sajber bezbjednost i bezbjednost infrastrukture (CISA) je prošlog avgusta objavila da su pretnje lažnim bombama postale značajna i jeftina taktika za širenje panike, navodeći da su prietnje često upućene putem imejla, telefona ili društvenih mreža.

Profesor na Fakultetu za informacione tehnologije i sudski vještak iz oblasti digitalne forenzike, Nikola Cmiljanić, navodi da prijetnje putem e-maila ne mogu biti posmatrane samo kroz sadržaj poruke, navodeći da je najvažnije je sagledati infrastrukturu preko koje je poruka prošla i podatke koje čuvaju servisi kod kojih je nalog otvoren i korišćen.

„Osobi sa osnovnim znanjem relativno je jednostavno da prikrije direktno vidljivu IP adresu korišćenjem VPN-a ili Tor mreže, kao i da otvori novi nalog bez ličnih podataka. Međutim, to u tehničkom smislu najčešće ne znači da tragovi nestaju, već da se premještaju na druga mjesta”, tvrdi Cmiljanić.

Cmiljanić ističe da se razlika između amaterskih pošiljalaca i organizovanih grupa ogleda u disciplini i metodologiji, navodeći da amateri ostavljaju neujednačene tragove i ponavljaju iste naloge i stil pisanja. Organizovane grupe, tvrdi on, pokazuju konzistentnost, planiran tajming i raspodjelu komunikacije kroz više identiteta.

„Kada je riječ o eventualnom stranom uticaju, geolokacija IP adrese ili korišćenje stranih servisa ne može biti dokaz sama po sebi. Pouzdaniji su obrasci kampanje – ponavljanje šablona prema više meta, vremenska usklađenost sa drugim zonama i infrastrukturne sličnosti između incidenata“, kazao je Cimiljanić.