Godinu prije nego što je OneCoin postao simbol globalne kripto prevare, D. M. iz Bara (identitet poznat redakciji) je ušao u tu finansijsku šemu uvjeren da učestvuje u „revolucionarnom projektu“.

Na seminarima koji su organizovani u Crnoj Gori slušao je predavače koji su OneCoin promovisali kao tehnološku inovaciju, u kojoj su korisnici kupovali edukativne OneAcademy pakete i pozivali nove članove, dok su im zauzvrat obećavane velike zarade. OneAcademy paketi nudili su se od „osnovnog“ do „elitnog“, a koštali su od 140 do 5.000 eura.

– Nudili su projekat koji bi, kako se pričalo, bio najveća konkurencija Bitcoinu. Navodno je trebalo da se ’rudari’ da bi investicija bila zagarantovana. A što više ljudi dovedeš iza sebe – to ti finansije rastu – kazao je D. M.

– Rudarenje je funkcionisalo na principu da, kada se kupi određeni paket, dobije se određen broj tokena. Tokene smo ulagali u njihov sistem koji ih je pretvarao u OneCoin – dodao je.

OneCoin je navodna kriptovaluta koju je 2014. pokrenula bugarska državljanka Ruža Ignjatova, koja je kroz tu piramidalnu šemu investitorima širom svijeta nanijela štetu između četiri i 15 milijardi dolara. Projekat je građen kao kombinacija „edukativnih paketa“ (OneAcademy) i klasične piramidalne/ponzi šeme, u kojoj su zarade obećavane kroz dovođenje novih članova, a ne kroz realnu vrijednost coina.

Onecoin je predstavljan kao centralizovana digitalna valuta čiju je vrijednost formirala kompanija OneCoin Ltd. registrovana u Dubaiju. Šema je propala 2017. kada je Ignjatova nestala nakon što je američko tužilaštvo optužilo za prevaru, pranje novca i organizovani kriminal.

Od 2022. godine EUROPOL i Federalni istražni biro (FBI) stavili su je na listu najtraženijih osoba sa nagradom od 100.000 dolara za bilo kakvu informaciju.

D. M. tvrdi da ga je u OneCoin projekat uveo tadašnji funkcioner jedne državne firme, koji ni sam nije znao da učestvuje u prevari. Navodi i da je do zadnjeg momenta vjerovao da se ne radi o prevari.

– Dashboard je radio, imali smo osjećaj da će u jednom momentu doživjeti ekspanziju. Tek kada je krenula priča o hapšenjima i potrazi za Ružom Ignjatovom, nama je krenulo da se javlja u glavi da je to zapravo prevara – tvrdi D. M.

– Ljudi nijesu prijavljivali prevaru policiji zbog straha ili sramote… Ja nijesam prijavio prevaru jer nijesam uložio veliki novac – tvrdi D. M.

Iz Uprave policije i državnog tužilaštva nijesu odgovorili BIRN-u koliko je ljudi iz Crne Gore prijavilo da su oštećeni kroz OneCoin piramidalnu šemu.

Zbog organizovanja OneCoin piramidalne šeme jedan od osnivača, Karl Sebastian Greenwood, osuđen je u SAD na 20 godina zatvora, a oduzeta mu je imovina od oko 300 miliona dolara. Advokat Mark Scott, koji je pomagao u pranju novca kroz fiktivne investicione fondove, osuđen je na 10 godina zatvora, dok je bivša šefica pravnog sektora kompanije Irina Dilkinska osuđena na četiri godine.

Analitičar kripto tržišta i bivši saradnik u Direktoratu za blokčejn i kriptovalute Novak Svrkota podsjeća da je OneCoin najveća prevara vezana za kriptovalute.

– Osim Bitcoina i možda još nekoliko projekata, sve ostalo je prevara. Razlika između legitimnih projekata i prevara vidi se u načinu na koji troše novac. Kripto prevare troše sve na reklamu – nula na razvoj – kazao je Svrkota.

Lažna obećanja o jakim kriptovalutama

OneCoin je funkcionisao kao lažni ICO projekat (Initial Coin Offering), koji se najčešće koristi za kripto prevare. U ICO projektima osnivači objavljuju tzv. „white paper“ – dokument koji obećava budući blokčejn projekat ili kriptovalutu. Nakon toga se organizuju seminari, onlajn konferencije i agresivne kampanje na društvenim mrežama, kako bi privukli što više malih ulagača.

Na seminarima učestvuju i stručnjaci i stranci kako bi to izgledalo što profesionalnije i realnije.

D. M. tvrdi da su na OneCoin seminarima u Crnoj Gori učestvovali promoteri i predavači iz inostranstva.

– Obični ljudi u ovakvim slučajevima ulažu svoj novac vjerujući da kupuju token koji će jednog dana vrijedjeti višestruko. Projekti uglavnom nikada ne izađu iz faze ideje jer nema realnog proizvoda, tehnologije ili tržišta. Osnivači uzmu uloge i nestanu pod izgovorom da je projekat propao – kazao je on.

Osim OneCoina u Crnoj Gori i ostalim državama regiona bila je registrovana i kripto piramidalna šema BitConnect koju je početkom 2016. godine pokrenuo indijski državljanin Satish Kumbhan.

On je promovisao token BCC (BitConnect Coin) i lažnu platformu za „pozajmljivanje“ kojom je korisnicima garantovan dnevni profit od jedan posto i nagrade za dovođenje novih investitora.

Projekat je ugašen 2018. nakon što su regulatorna tijela u SAD izdala naredbe o obustavi rada, a procjenjuje se da je korisnicima nanijeta šteta od dvije milijarde dolara. Komisija za hartije od vrijednosti SAD je u septembru 2021. optužila Kambuhabna za kripto prevaru, a on se od tada nalazi u bjekstvu.

Svrkota ističe da piramidalne šeme nijesu vezane samo za svijet kriptovaluta.

– Postojale su i ranije u klasičnom finansijskom i realnom svijetu. Funkcionisale su vjekovima zajedno sa razvojem finansijskog sistema. To se prekopiralo samo na neku vrstu nove tehnologije – smatra Svrkota.

On upozorava da je teško razlikovati pravi blokčejn projekat od prevare.

– Ogroman broj tokena u opticaju sluti da je u pitanju prevara. Kreatori tih tokena znaju kako razmišlja prosječan investitor, njima je cilj da plate influensera, jutjubera da promoviše taj projekat i da ima dosta nula – da ljudi maštaju da su bogati preko noći – kazao je Svrkota.

Afera Do Kvon

Organizator kripto piramidalne šeme i osnivač kompanije Terraform labs, južnokorejski državljanin Do Kvon, uhapšen je u Crnoj Gori u martu 2023. tokom pokušaja da sa falsifikovanim pasošem odleti za Dubai.

U septembru 2023. godine Interpol je izdao crvenu potjernicu za Do Kvonom zbog njegove uloge u kolapsu kriptovaluta Terra Luna i Terra, kojima je ulagačima nanijeta šteta od 40 milijardi dolara. Zbog prevare ulagača izručenje Do Kvona tražila je i Južna Koreja.

Dnevne novine Vijesti su prošlog juna objavile da je crnogorski premijer u aprilu 2018. godine, kao fizičko lice, investirao u kompaniju Do Kvona – Teraform Labs.

Američka komisija za hartije od vrijednosti (SEC) teretila je Do Kvona za za građansku prevaru, a prošlog decemba njegov firma Terraform labs pristala je da plati oko 4,5 milijardi dolara u građanskom poravnanju sa SEC.

Do Kvon je u Crnoj Gori bio osuđen na četiri mjeseca zatvora zbog falsifikovanja isprava, a nakon višemjesečnih sudskih procesa prošlog decembra izručen je SAD.

Zbog kripto prevara prošlog avgusta u Podgorici je uhapšen i poljski državljanin Roman Kazimierz Zimian, osnivač „Future net“ fonda koji je ulagačima iz Poljske i Južne Koreje nanio štetu od 21 milion dolara. Zimian je ulagačima prodavao nepostojeću kritpovalutu FuturoCoin (FTO) koja nije imala funkcionalan blokčejn i čija je cijena kreirana internim trgovanjem.

On se u Crnoj Gori krio pod lažnim identitetom, a 2022. je uhapšen u Italiji nakon čega je pobjegao iz kućnog pritvora. Zimianu je određen ekstradicioni pritvor, ali njegovo izručenje još nije sprovedeno.

CIRT evidentirao prevare

Na kampanje za ulaganje u kriptovalute upozorili su 5. septembra iz Uprave policije i Vladinog CIRT- a (Computer Incident Response Team), navodeći da prevaranti koriste lažne oglase u kojima obećavaju nerealnu zaradu. Iz Uprave policije i CIRT-a su tada naveli i da onlajn prevare često uključuju lažne platforme i aplikacije koje na prvi pogled izgledaju kao legitimne decentralizovane finansijske platforme.

Iz CIRT-a su kazali BIRN-u da kontinuirano prate sajber prostor i prijave građana.

– Do sada smo evidentirali više prijava i analiza koje se odnose na različite oblike digitalnih prevara, uključujući i one koje koriste blokčejn tehnologije. Međutim, zbog toga što se mnoge od ovih šema odvijaju van Crne Gore, broj registrovanih slučajeva u zemlji ne odražava stvarni obim problema, ali jasno pokazuje da su i naši građani na meti prevaranata – naveli su iz CIRT-a.

– Najveći broj prijava odnosi se na slučajeve u kojima su građani, putem društvenih mreža ili poruka, bili pozvani da ulože manji iznos u zamjenu za obećanu brzu zaradu. Uloga CIRT-a u takvim slučajevima je prvenstveno da obezbijedi tehničku analizu, detekciju i informisanje nadležnih institucija i javnosti – dodali su.

Načelnik Odjeljenja za podršku organizacionim jedinicama policije, unapređenje rada policije i analitiku u Upravi policije Đorđije Peković, tvrdi da je 12 službenika policije prošlo obuke za kriptovalute i blokčejn tehnologiju.

– Zbog pojave novih kriptovaluta, kao i novih modaliteta u prevarama i prijema novih službenika, neophodan je kontinuitet u obukama, kao i nabavka licenci za rad službenika Uprave policije, u blokčejn reaktoru – kazao je Peković.

Na pitanje BIRN-a da li u okviru Uprave policije postoji specijalizovana jedinica za digitalni i kripto kriminal kazao je da važećim pravilnikom takva jedinica nije sistematizovana.

Iz crnogorskih sudova i državnog tužilaštava nijesu odgovorili na pitanja BIRN-a o broju procesuiranih slučajeva piramidalnih šema povezanih sa kriptovalutama.

Svrkota upozorava da je teško razlikovati pravi blokčejn projekat od prevare.

– Ogroman broj tokena u opticaju sluti da je u pitanju prevara. Kreatori tih tokena znaju kako razmišlja prosječan investitor, njima je cilj da plate influensera, jutjubera da promoviše taj projekat i da ima dosta nula – da ljudi maštaju da su bogati preko noći – kazao je Svrkota.